شهريار سيروس

فردوسي گرافيک ايران

خبر کوتاه و سريع اعلان شد. مدتي هم بود که منتظر خبر بوديم . اما با ناباوري به آن گوش داديم و همجنان مثل يک ضربه ي ناگهاني –کاري و محکم – گيجمان کرد.مدتها بود که مرتضي مميز بيمار بود و همه می دانستند که با توجه به ابعاد و شدت بيماري اميد چنداني به عمر طولاني براي او نيست. اما همه ترجيح مي دادند که اين گونه فکر نکنند . براي همين اعلان در گذشت "پدر گرافيک ايران"همه را شوکه کرد.

 {mosimage}

درباره ي مميز نوشتن ظاهرا کاري است آسان. انقدر اين فرد در حيطه هاي مختلف مطرح است که نوشتن مقاله اي در حمد و ستايش استاد و يک عمر فعاليت هنري و فرهنگي وي بدون هرگونه دشواري ميسر بنظر مي رسد . تحول اساسي که مميز در گرافيک ايران ايجاد نمود –آنهم در همه ي شاخه هاي گرافيک- و رساندن گرافيک ايران به محدوده معاصر و مطرح کردن آن در جريان پر تحول جهان به تنهايي بحث بسنده اي است . نگاهي به جوايز متعدد داخلي و خارجي مرتضي مميز که عموما جوايزي معتبر و آبرومند محسوب مي شوند گواخي صادق بر اين مدعاست. کمتر ناقدي ايراني پيدا مي شود که در کلييت فعاليت هاي مميز به جمع بندي نا مطلوبي برسد . البته طبيعي است همچون هر هنرمند يا هر انسان ديگري مميز هم کار هاي خوب و کار هاي ضعيف و روزگار خوش و روزگار نا خوش دارد. و بايد هم داشته باشد .اما اين حقيقت خدشه اي به اعتبار و منزلت هنري او وارد نمي کند .

در کنار آثار گرافيکي و هنري که مميز خلق کرده که چشم آشنا ي نا آشنا مي باشند استاد دستاورد هاي مهم ديگري هم براي فرهنگ و هنر ايران به ارمغان آورده است . هر چند که بر اساس مدعاي خود مميز مهمترين اقداماتش همانا آثارش بوده است آثاري که براي مردم ايران بسيار آشناست اما عموما نمي دانند که خالق اين آثار کيست.

نسل هاي متعدد گرافيست هاي ايراني زير نظر سخت گير و شايد وسواسي استاد تربيت شدند . شايد همانها قدمهاي جديد تري هم برداشته و از استاد جلو تر رفتندو حتي برخي به منتقدان او بدل شدند . شيوه ي آموزش آکادميک گرافيک تبديل به نوعي ميراث شد که مي تواند از نسلي به نسل بعد انتقال يابد. در همين راستا مميز در طول زندگي هنري خود اقدام به تاسيس نهادها و مشروعات آموزش گرافيک کرد که هر کدام بنيان هايي براي استقرار ساختمان گرافيک ايران محسوب مي شوند . تاسيس گروه گرافيک دانشکده ي هنر هاي زيبا، تاسيس انجمن گرافيست هاي ايران به نيت انسجام و پشتيباني فعاليت هاي گرافيست ها بصورت حرفه اي و صنفي و راه اندازي نشريه اي تخصصي به اسم "نشان".

در اين ميان مميز چندين و چند نمايشگاه انفرادي و به همراه افراد ديگر از آثار خود برگذار نمود که شايد تعداد آن ها را در سراسر جهان بتوان متجاوز از 80 نمايشگاه دانست . نگارش ده ها جلد کتاب درباره ي هنر گرافيک و متجاوز از 1500 از مقاله ي تخصصي و انتقادي در زمينه هاي مختلف هنري از ديگر دستاورد- هاي استاد مي باشد .

{mosimage}

تصوير گري هنري است که ريشه هاي بسيار قديمي در فرهنگ ايراني دارد و بعلت پيوند قديمي و جدي اش با ادبيات تبديل به شاخه اي خاص در هنر هاي تجسمي شده است که کارکرد ها و محدوديت ها و امکانات خاص خود را دارد . تصويرگري معاصر ايران همچون بند بازي خطيري است که دو سر چشمه و منشاء و آبشخور دارد . که اتفاقا همين منابع الهام دوگانه هرکدام به تنهايي مي توانند تبديل به دام و پرتگاهي براي گرافيست معاصر باشند . از سويي ريشه هاي تاريخي و سنت هاي منسجم تصوير گري که با غلبه ي ادبيات در ايران مستحکم شده اند و در دوران صفويه به اوج خود رسيده و هويتي کاملا ايراني مي يابند . و از سوي ديگر تحولات و نگرش هاي مدر ن غربي که مبتني بر بيان تصويري و ترکيب بندي و قابليت هاي متنوع و مختلف چاپ و نشر مي باشند، دو جنبه ي اساسي تصوير گري معاصر ايران را ايجاد کرده و مي کنند .

{mosimage}

در جريان تصوير گري معاصر ايران ، معمولا افراد به يکي از اين دو گرايش رو مي آورند. و درست در همين جاست که منشاء و سرچشمه تبديل به ورطه و دام و پرتگاه مي شود وآثاري خلق مي شود که يا ظاهري ايراني دارند اما فاقد خلاقيت و محتوي ميباشند يا به حدي مدرن هستند که اصالت و روح ايراني را از دست داده اند.

تصويرگري معاصر يکي از دغدغه هاي اصلي مميز بود . و نمونه هاي بسيار زياد و متعددي را با حساسيت و دقت بر دو عنصر ايراني و نگرش مدرن بوجود آوردگ

اولين آشنايي نا آگاه من با مميز از يکي از همين تصويرگري ها آغاز شد. کتابي بصورت هديه صاحب شدم که "برگزيده ي داستان هاي شاهنامه" نام داشت*. جناب آقاي احسان يار شاطر با نگارشي رسا و با اهتمام در حفظ اصالت ، شاهنامه ي فردوسي را براي نسلي که ديگر خواندن شاهنامه برايشان مشگل شده بود ، باز نويس کرده بود و در لابلاي متون هم گزيده اي از اشعار مناسب را بسيار هوشمندانه گنجانده بود . شاهکار- هايي از تصوير گري با امضايي غريب اين مجموعه را کامل مي نمود و به ان حيات مي بخشيد.

{mosimage}

در اين آثار ضمن انکه هويت سنتي رستم و زال و سام و جمشيد و گودرز و رودابه و سيندخت و .... حفظ شده اما تصاوير واجد همه ي خصوصيات مدرن نيز مي باشند: خطوط قوي و ساده ، رنگ هاي تخت و درخشان، ترکيب بندي هاي استادانه و قوي و از همه مهمتر بيان تصويري قوي و موثر . به گونه اي که نه تنها در آن ايام ، بلکه هنوز هم تصاوير کتاب برايم بسيار الهام دهنده و لذت بخش است . در واقع بر خلاف بسياري تصوير گري ها که معمولا در خدمت داستان قرار مي گيرند ، اين تصاوير خود داستان خود را نقل مي کنند و چنان فضايي را ايجاد مي کنند که تو گويي که تصاويري حقيقي اند که مي شود همراه آن ها به هيجان آمد ، ترسيد ، گريست و خنديد . پدر ادبيات ايران ميراث مرغوبي به پدر گرافيک ايران مي سپارد .

اما درباره ي مميز سخن گفتن کاري است دشوار و بسيار دشوار . تحليل درست و حقيقي ابعاد فعاليت او آنگونه که حق مطلب را بتوان ادا نمود بدون هرگونه پيشداوري و حب و بغض بيمورد ، نيازمند مطالعه ، تحقيق ، بررسي و صرف وقت و زمان است ، که به مدد اين عوامل مي توان حقايق را نمايان ساخت و ترديد ها و شک ها را زايل نمود. اما در يک موضوع ترديدي نيست و آن اين است که : "مرتضي مميز پدر گرافيک نوين ايران بود".

-------------------------------------------------

* برگزيده ي داستان هاي شاهنامه . نگارش : احسان يار شاطر بنگاه ترجمه و نشر کتاب  تهران 1353

مطلب را به بالاترین بفرستید: